Mira Nedir? Toplumsal Cinsiyet, Çeşitlilik ve Sosyal Adalet Perspektifinden Bir İnceleme
Mira, günümüzde sıkça karşılaşılan bir kelime olabilir; ancak bu kelimenin derinliklerine indiğimizde, aslında çok daha fazla şey ifade ettiğini fark edebiliriz. Mira, yalnızca bir hiyerarşi ya da mal paylaşımı meselesi değil, toplumsal yapının, cinsiyetin, çeşitliliğin ve sosyal adaletin nasıl işlediğine dair güçlü bir gösterge olabilir. Mira nedir? sorusunu sormak, aslında çok daha geniş bir sorunun kapılarını aralamak anlamına gelir. Hangi gruplar bu kavramdan nasıl etkileniyor? Sokakta, toplu taşımada, işyerinde, okulda gördüğümüz her şey, aslında bir çeşit miras değil midir?
Benim işim, bir sivil toplum kuruluşunda, insan hakları, sosyal adalet ve toplumsal cinsiyet eşitliği gibi meselelerle uğraşmak. Fakat bu konuda gözlemlerim, bazen tam da sokakta karşılaştığım günlük sahnelerden daha etkili olabiliyor. İşte şimdi bu gözlemleri, mira nedir? sorusuyla ilişkilendirerek, toplumsal cinsiyet, çeşitlilik ve sosyal adalet açısından biraz daha derinlemesine incelemeye çalışacağım.
Mira ve Toplumsal Cinsiyet: Hiyerarşiler ve Beklentiler
Toplumsal cinsiyet, çok boyutlu ve dinamik bir kavram. Toplumun farklı kesimlerine ve bireylere nasıl davranılması gerektiğini, kimlerin daha fazla hakka sahip olacağına dair “görünmeyen kurallar” koyuyor. İşte bu kuralların, mira nedir? sorusuyla nasıl kesiştiğine bakalım. Sokakta yürürken ya da toplu taşımada etrafınıza göz attığınızda, kadın ve erkek rollerinin nasıl farklı biçimlerde şekillendiğine şahit olursunuz.
Mesela, kadınların toplumda üstlendiği roller, çoğunlukla eve ve aileye yönelik bir yükümlülükle sınırlandırılır. Kadınlardan beklenen, eve bakmak, çocukları büyütmek ve genellikle erkeklerden daha fazla fedakarlık yapmaktır. Bu, aslında bir çeşit mira biçimidir. Kadınların toplumdaki “yerleri” çoğunlukla belirli normlara ve geleneklere dayanır. Örneğin, toplu taşımada, çoğu zaman kadınlar yer verirken, erkekler yer kapmaya devam eder. Bir kadının taşıdığı “yük” – hem fiziksel hem de psikolojik – bir çeşit mira gibi toplumdan kadına devredilen bir mirastır. Bu miras, kadınların eşit haklara sahip olmasının önündeki engellerden biridir.
Geçenlerde, işyerinde bir toplantıya katıldım. Kadın bir çalışan, sürekli olarak söz hakkı almakta zorluk çekiyordu. Bir erkek çalışan, ona söz verildiğinde hemen araya girip fikrini dile getirmeye başladı. O anda, toplumun kadına verdiği yerin ve kadının sesinin nasıl baskılandığının farkına vardım. Toplumsal cinsiyetin oluşturduğu mira, bazen sessizce, bazen görünür biçimde bu tarz sistematik engelleri dayatır. Kadınların güç ve etki kazandığı, kendi haklarını savunduğu yerlerde ise, toplumsal miras bazen tehdit olarak algılanır.
Çeşitlilik ve Mira: Kimlerin Sesi Duyuluyor?
Çeşitlilik, farklı etnik kökenlerden, yaşlardan, cinsiyetlerden ve sosyo-ekonomik düzeylerden gelen insanların bir arada yaşamasını ifade eder. Ancak bu çeşitlilik, her zaman eşit bir şekilde temsil edilmiyor. Her bireyin bir arada yaşama hakkı var, ancak bu hakkın uygulanma biçimi, çok kez belirli gruplara öncelik veren bir mira anlayışı ile şekilleniyor. Gözlemlerimden biri, toplumsal olaylarda genellikle “önde giden” kesimlerin, yani çoğunlukla orta sınıf, beyaz, heteroseksüel bireylerin seslerinin daha çok duyulması. Oysa farklı etnik kökenlerden gelen insanlar, LGBT+ bireyler ya da göçmenler, seslerini duyurmakta, toplumun bu mira anlayışı yüzünden zorluklar yaşıyor.
Bir gün İstanbul’da, semt pazarında yürürken gözlerim, yaşlı bir kadının yüzüne takıldı. Kadın, elinde ekmek sepetiyle pazarı dolaşıyordu, ama etrafındaki kalabalık hiç de ona yer vermiyordu. Aslında, bu kadın belki de emekli maaşıyla geçinmeye çalışan, yoksul bir kadındı ve toplumdan ona biçilen rol, zaten oldukça sınırlıydı. O esnada düşündüm, “Bu kadının hakkı gerçekten bu kadar mı küçük?” Toplum, sınıflara ayırdığı bireylerin hakkını, kendi mirasını o kadar da göz ardı etmiyor mu?
Çeşitli azınlık gruplarına uygulanan sistematik ayrımcılık, bazen görülemeyen bir mira gibi davranır. Örneğin, kadınlardan veya etnik gruplardan gelen bireylerin toplumsal alanda seslerini yükseltmesi, bazen toplumun “yapısal” mira anlayışıyla engellenebilir. Bu da adaletsiz bir durum yaratır, çünkü bazı grupların daha kolay bir şekilde fırsatları ve kaynakları elde etmesi, daha geniş bir kitleye yayılmıyor.
Sosyal Adalet ve Mira: Adil Dağıtım
Sosyal adalet, kaynakların ve fırsatların daha eşit ve adil bir şekilde dağıtılmasını savunur. Ancak, mira nedir? sorusu, burada en önemli sorulardan birini getiriyor: Adalet gerçekten herkes için eşit mi? Bu soruya “Evet” yanıtı verilebilmesi için, toplumun yapısındaki eşitsizliklerin aşılması gerekiyor. Toplumsal cinsiyet eşitsizliği, etnik ve sosyo-ekonomik farklılıklar, hala birer engel teşkil etmekte. Geçenlerde, bir arkadaşım, kadınlar için açılan bir iş pozisyonuna başvurmuştu. Ama pozisyon bir “erkek” yöneticinin tek başına belirlediği bir alandı ve kadınların bu pozisyonda başarılı olmasına dair bazı “engel” görüşler vardı. Bu durumu düşündüğümde, aslında daha fazla kadının, toplumun baskılarından ve mirasından kurtulabilmesi için daha fazla fırsat sağlanması gerektiğini fark ettim.
Sosyal adaletin sağlanması, sadece bireysel hakların tanınmasıyla değil, aynı zamanda bu tür yapısal mira anlayışlarının değiştirilmesiyle mümkün olabilir. Adil bir toplumda, fırsatlar herkes için eşit olmalı ve hiç kimse doğduğu yer ya da cinsiyeti nedeniyle ikinci sınıf muamelesi görmemelidir.
Sonuç: Mira ve Gelecek
Mira nedir? sorusu, günümüzde, sadece mal ve mülk paylaşımıyla sınırlı olmayan bir kavramdır. Toplumun her alanında, toplumsal cinsiyet, çeşitlilik ve sosyal adalet perspektifinden bakıldığında, miras, çok daha geniş anlamlar taşır. Bu miras, kadınların iş gücündeki yerini, azınlık gruplarının haklarını, yoksul bireylerin fırsatlarını etkiler. Ancak, toplumsal değişim ve sosyal adalet adına atılacak her adım, bu mirası dönüştürmek ve daha eşitlikçi bir toplum inşa etmek için bir fırsat yaratabilir.